Biegły z zakresu fonoskopii – jak bada autentyczność nagrania

Biegły z zakresu fonoskopii sprawdza autentyczność nagrania, badając zapis dźwięku, jego ciągłość oraz dostępny materiał źródłowy. Może również porównać głosy rozmówców z próbkami ich wypowiedzi. Nie każdą wątpliwość da się jednak rozstrzygnąć: brak wykrytych śladów ingerencji nie odpowiada automatycznie na pytanie o datę rozmowy, a rozpoznanie głosu nie potwierdza prawdziwości wypowiedzianych słów.

Fonoskopia: kilka różnych pytań do jednego nagrania

Pod ogólnym pytaniem o autentyczność kryje się kilka odrębnych zagadnień. Czy zapis jest ciągły? Czy zawiera oznaki ingerencji? Kto mówi? Jak brzmi niewyraźny fragment? Czy można ustalić czas powstania nagrania? Zakres odpowiedzi zależy od tego, co otrzyma biegły i jakie badanie zostanie mu zlecone. Samo odsłuchanie pliku przez stronę nie zastępuje opinii wymagającej wiedzy specjalistycznej.

W postępowaniu cywilnym podstawę powołania biegłego stanowi art. 278 § 1 k.p.c. Sąd może skorzystać z opinii jednego albo kilku biegłych, gdy potrzebne są wiadomości specjalne; wcześniej wysłuchuje wniosków stron dotyczących ich liczby i wyboru. Art. 290 § 1 k.p.c. przewiduje także możliwość uzyskania opinii odpowiedniego instytutu.

W sprawie karnej art. 193 § 1 k.p.k. wymaga zasięgnięcia opinii, jeżeli ustalenie istotnych okoliczności potrzebuje wiadomości specjalnych. Zgodnie z art. 193 § 2 k.p.k. można zwrócić się również do instytucji naukowej lub specjalistycznej. To rozróżnienie ma praktyczny sens: przedmiotem ekspertyzy są ustalenia wymagające fachowej wiedzy, a nie rozstrzygnięcie całego sporu między stronami.

Jak sprawdza się ciągłość i oznaki montażu

Wyraźny trzask, urwane zdanie lub nagła cisza mogą zwrócić uwagę słuchacza, lecz same nie wyjaśniają przyczyny zmiany. Trzeba odróżnić dostrzeżenie nietypowego fragmentu od wykazania ingerencji. Podobnie płynnie brzmiąca rozmowa nie daje sama w sobie pewności, że przedstawiono pełny zapis. Wątpliwość warto więc opisać dokładnie, wskazując miejsce i charakter zauważonej zmiany.

Konkretny przykład badania opisuje wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 31 grudnia 2012 r., I ACa 504/11. W tej sprawie biegły zajmował się autentycznością i integralnością nagrań, identyfikacją rozmówców oraz odczytaniem treści. Analizował przebiegi elektryczne, obrazy spektrograficzne i tło akustyczne. Są to różne sposoby przyjrzenia się temu samemu zapisowi – odsłuch można zestawić z graficzną reprezentacją sygnału i charakterem dźwięków towarzyszących rozmowie.

W opisanej opinii biegły stwierdził ciągłość zapisów i nie znalazł śladów akustycznych wskazujących na ingerencję w treść. Ustalenie dotyczyło jednak materiału zbadanego w konkretnej sprawie. Nie wynika z niego, że każde nagranie da się zweryfikować z takim samym rezultatem albo że jeden rodzaj analizy zawsze rozstrzygnie zarzut montażu.

Brak stwierdzonych śladów edycji trzeba czytać razem z zakresem badań i ograniczeniami materiału. Dla odbiorcy opinii istotne jest, czy biegły oceniał całość przekazanego pliku, wybrany odcinek, czy kilka różnych zapisów. Ważne jest także, na jakie pytania odpowiedział, a które pozostawił bez rozstrzygnięcia. Zdanie o ciągłości badanego fragmentu nie mówi jeszcze, co wydarzyło się przed rozpoczęciem rejestracji.

Identyfikacja mówcy wymaga materiału porównawczego

Rozpoznanie znajomego głosu przez słuchacza i specjalistyczne porównanie nagrań to różne czynności. W przywołanej sprawie biegły zestawił głos z badanego zapisu z pobraną próbką głosu osoby uczestniczącej w postępowaniu. Opinia uzupełniająca pozwoliła przypisać oba głosy tej samej osobie. Był to wniosek z konkretnego porównania, a nie rezultat odgadnięcia tożsamości na podstawie samego pliku.

Przy pytaniu o identyfikację trzeba zatem ustalić, czy istnieje odpowiedni materiał do porównania i czy badany fragment pozwala na taką analizę. Krótkie wypowiedzi, szumy, zniekształcenia czy nakładające się głosy mogą ograniczać to, co da się usłyszeć i porównać. Nie ma podstaw, aby z góry obiecywać identyfikację dowolnej osoby z kilku niewyraźnych słów.

Osobnym zadaniem pozostaje ustalenie treści. W sprawie I ACa 504/11, mimo słabej jakości nagrań, udało się odczytać znaczną część wypowiedzi. Nie jest to gwarancja dla innych zapisów. Jeśli fragment pozostaje niezrozumiały, należy odróżnić treść rzeczywiście rozpoznaną od przypuszczenia słuchacza. Nawet poprawne przypisanie wypowiedzi danej osobie nie rozstrzyga, czy mówiła prawdę, żartowała albo odnosiła się do zdarzenia znanego tylko rozmówcom.

Oryginalny plik, kopia i urządzenie – co zachować

Najwięcej możliwości pozostawia zachowanie pliku w postaci, w której powstał, oraz urządzenia użytego do rejestracji. Eksport do innego formatu, wycięcie fragmentu lub ponowne nagranie dźwięku z głośnika tworzą materiał różniący się od pierwotnego zapisu. Dla osoby badającej nagranie znaczenie ma zarówno zawartość, jak i wiedza o tym, skąd otrzymany plik pochodzi.

Nie oznacza to, że każda kopia traci przydatność. Zwykłe skopiowanie pliku bez zmiany jego zawartości należy odróżnić od przetworzenia dźwięku. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku brak oryginalnego nośnika nie przekreślił możliwości badania ciągłości i identyfikacji głosu. Ograniczył natomiast ustalenia dotyczące daty: biegły określił daty zapisania plików na wtórnym nośniku, ale nie rzeczywisty moment powstania nagrań.

Ten przykład pokazuje, dlaczego data widoczna przy pliku nie powinna bez dodatkowej weryfikacji zastępować daty rozmowy. Pokazuje też, że warto chronić materiał źródłowy, nawet jeżeli do wygodnego odsłuchu używa się kopii. Praktyczne przygotowanie nagrania może obejmować następujące czynności:

• Zachowaj pełny pierwotny plik i wykonaj osobną kopię do odsłuchiwania.
• Nie nadpisuj oryginału wersją skróconą, odszumioną ani przekonwertowaną.
• Zapisz, jakim urządzeniem nagrywano i jak plik przeniesiono na kolejny nośnik, jeśli te informacje znasz.
• Oznacz dodatkowe wersje tak, aby było jasne, która jest fragmentem lub opracowaniem.
• Podejrzane miejsca opisz za pomocą czasu odtwarzania, bez wycinania ich z jedynego zachowanego zapisu.

Jak sformułować wątpliwości i przeczytać opinię

Ogólne twierdzenie, że nagranie jest fałszywe, nie precyzuje problemu technicznego. Bardziej użyteczne są pytania: czy w oznaczonym miejscu występują ślady ingerencji, czy można ocenić ciągłość zapisu oraz czy dostępne próbki wystarczają do porównania głosów. Można też oddzielnie zapytać, jakie ograniczenia wynikają z otrzymania wyłącznie kopii. Nie należy zakładać odpowiedzi już w treści pytania.

Art. 194 k.p.k. przewiduje określenie przedmiotu i zakresu ekspertyzy, w razie potrzeby pytań szczegółowych, a także terminu dostarczenia opinii. Z kolei art. 200 § 2 pkt 5 k.p.k. wymaga przedstawienia wykonanych czynności, poczynionych spostrzeżeń i wynikających z nich wniosków. W postępowaniu cywilnym obowiązek uzasadnienia opinii wynika z art. 285 § 1 k.p.c.

Czytając opinię, sprawdź więc, czy wiadomo, jaki materiał zbadano, co ustalono i na czym oparto odpowiedź. Niejednoznaczny rezultat nie oznacza sam przez się błędu: może odzwierciedlać granice dostępnego zapisu. Jeżeli pozostają niewyjaśnione kwestie, art. 286 k.p.c. przewiduje uzupełnienie lub wyjaśnienie opinii oraz dodatkową opinię. W postępowaniu karnym art. 201 k.p.k. pozwala ponownie wezwać biegłych albo powołać innych, gdy opinia jest niepełna, niejasna lub występują wskazane w przepisie sprzeczności.

Koszt i czas: nie ma jednej ceny za minutę rozmowy

Art. 288 § 1 k.p.c. przewiduje wynagrodzenie biegłego za pracę i stawiennictwo oraz zwrot wydatków. W sprawach karnych art. 618f § 2 k.p.k. wiąże wysokość wynagrodzenia z kwalifikacjami, czasem potrzebnym na opinię i nakładem pracy. Sama długość rozmowy nie opisuje więc całego zadania: odczytanie treści i porównanie kilku głosów to inny zakres niż odpowiedź na jedno pytanie dotyczące ciągłości.

Stawek należy szukać w przepisach dotyczących wynagrodzenia biegłych, właściwych dla rodzaju postępowania i daty rozliczenia. W sprawach karnych art. 618f § 5 k.p.k. odsyła w tym zakresie do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości; tekstu można szukać w ISAP pod adresem isap.sejm.gov.pl. Bez sprawdzenia właściwego aktu i zakresu prac nie należy przyjmować przypadkowej kwoty znalezionej w internecie.

Podobnie nie da się obiecać jednego terminu dla wszystkich nagrań. W sprawie karnej termin wskazuje postanowienie o dopuszczeniu opinii. Dostarczenie dodatkowego materiału lub potrzeba wyjaśnień oznaczają kolejne czynności. Dobrze określony zakres badania i zachowany materiał źródłowy pozwalają przede wszystkim jasno ustalić, na które pytania biegły ma odpowiedzieć i czego z nagrania nie da się rozstrzygnąć.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity: Dz.U. 2021 poz. 1805), art. 278, 285, 286, 288 i 290.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jednolity: Dz.U. 2022 poz. 1375), art. 193, 194, 200, 201 i 618f.
• Sąd Apelacyjny w Białymstoku, wyrok z 31 grudnia 2012 r., I ACa 504/11, saos.org.pl/judgments/12865.

Zdjęcie: Álvaro Bernal abn, CC0 1.0 (creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/), Wikimedia Commons, commons.wikimedia.org/wiki/File:Macro_headphones_laptop_(Unsplash).jpg